Aankondiging Stuk van het Jaar 2018

Op 14 juli 1584, vandaag 434 jaar geleden, werd Balthasar Gerards berecht in Delft voor de moord op Willem van Oranje. Het vonnis staat uitgebreid beschreven in één van de topstukken uit de archieven van Stadsarchief Delft: het Eerste Crimineelboeck (1536 – 1591).

De berechting vond slechts vier dagen plaats na de moord en het vonnis werd nog diezelfde dag uitgevoerd. In het bijna drie pagina’s tellende vonnis, staat de motivering van de moord en de voorbereiding en de uitvoering ervan beschreven. Na de bekentenis komen de schepenen aan het woord:

t Welcke wesende een valsch, verradisch, moordadich feijt, bedreven in den persoen van alsulcke personage als den voornoemden Deurluchtighen, hoochgeboren Furst, den heere Prince van Orangien, hooger memorien, geweest is, nyet en behoort ongestraffet te blijven, maer ten exempel van allen anderen seer rigoureuselijcken behoort gestraffet te worden.

Een “rigoureuze” straf was het zeker; Balthasar Gerards werd op gruwelijke wijze gemarteld en gevierendeeld. Hoe dit precies is gegaan, is te lezen in het vonnis

Historieprent (ca. 1587-1591) Collectie Beeld & Geluid, Stadsarchief Delft, inv.nr. 6220
Marteling en executie van Balthasar Gerards op de Markt te Delft (ca. 1587-1591)
Collectie Beeld & Geluid, Stadsarchief Delft, inv.nr. 6220

Willem van Oranje werd in 1580 vogelvrij verklaard door Filips II, Koning van Spanje. Dit hield in dat de Prins buiten de wet werd geplaatst en dat iedereen hem mocht doden zonder vervolgd te worden. Inmiddels weten we dat die belofte niet kon worden waargemaakt door Filips II. Naast de openbare vervolging stond er een beloning van “25.000 dukaten” op het hoofd van de Prins. Toen Balthasar Gérard in 1581 hoogte kreeg van deze beloning, besloot hij om Willem van Oranje te vermoorden.
Uiteindelijk, op 10 juli 1584, slaagt hij erin om de Prins van Oranje te doden, in zijn eigen hof te Delft. Het is de eerste politieke moord in de geschiedenis. Door de fatale aanslag op Willem van Oranje is de Fransman onlosmakelijk verbonden met de Nederlandse geschiedenis.

De moord op Willem van Oranje zorgde vervolgens voor een dieptepunt in de Opstand tegen de Spanjaarden. De Vader des Vaderlands, het gezicht van de Opstand was vermoord. Pas in 1588 verbeterde de situatie toen Maurits, zoon van Willem van Oranje, werd gepromoveerd tot admiraal-generaal. Onder leiding van Johan van Oldenbarnevelt, de belangrijkste staatsman van Holland, wist Maurits vele militaire successen te behalen en de Opstand nieuw leven in te blazen. 

Het historische document is vanzelfsprekend de inzending van Stadsarchief Delft voor het Stuk van het Jaar 2018; de online verkiezing die dit najaar tijdens de Maand van de Geschiedenis plaatsvindt met als thema “Opstand”.

Een transcriptie van het vonnis is te lezen via: https://nl.wikisource.org/wiki/Vonnis_van_Balthasar_Gerards